Brusy-Jaglie (kaszub. Brusë-Jagle) – wieś kaszubska w Polsce położona w województwie pomorskim, w powiecie chojnickim, w gminie Brusy przy drodze wojewódzkiej nr 236. Co jest tam wyjątkowego? Dom rodzinny Chełmowskich, w którym dzisiaj mieści się muzeum gromadzące artystyczną spuściznę Józefa Chełmowskiego (1934-2013), Kaszuby, ludowego artysty, rzeźbiarza i malarza, człowieka wielu talentów i zainteresowań.
Po gospodarstwie pełnym zakamarków, roślinności i „bożego stworzenia” oprowadza nas wnuczka artysty, Magdalena Wirkus, która dzisiaj jest prezeską Fundacji im. Józefa i Jadwigi Chełmowskich. Rolę przewodników spełniają również inni członkowie rodziny i jednocześnie fundacji. Decyzję o założeniu organizacji podjęto po śmierci Jadwigi Chełmowskiej, w 2018 r. Od wiosny 2019 r. rodzina pogłębia znajomość tego miejsca, wspomina historie rodzinne, specyfikę twórczą artysty.
Jadwiga i Józef mieszkali w Brusach-Jaglie 17 przez całe swoje małżeńskie życie. Dom pod tym adresem został wybudowany przez dziadka Józefa Chełmowskiego. Publicznie Józef jako artysta zaistniał w wieku 40 lat, do tego czasu pracował m.in. jako rolnik, zwrotniczy czy bileter w kinie w Brusach.
więcej zdjęć w galerii Skansen Józefa Chełmowskiego, Brusy Jaglie
„Ta ściana wita każdego, kto wkracza na teren tego podwórza. Miała byś ścianą użyteczną, więc powstał kalendarz i zegar słoneczny. Jak chmury odsłonią słońce, wówczas odbędzie się pokaz świateł. Niestety, cały mechanizm tego zegara jest rozkalibrowany, więc nie pokaże nam dokładnej godziny ani pory roku. Stało się tak, kiedy w 2017 r. nawałnica przechodziła przez Kaszuby, uszkodziła dach i trzeba było wymienić poszycie, a dach wylądował na sterze tego zegara, czyli wejściu do warsztatu. Tam postaci Archimedesa, Kopernika i Pitagorasa trzymają w rękach lusterka, które odbijały słońce na ścianę zegara, pokazując dokładny czas”.
Józef Chełmowski pomieszczenia gospodarcze przystosował na swoją pracownię. Na drzwiach do warsztatu wymalował instrukcję zwiedzania – „Kimkolwiek jesteś, jeśli chcesz ocenić chwałę tego miejsca, podziwiaj nie złoto i cenę, lecz dzieło”. Obrazy przyozdabiał mądrościami ludowymi, złotymi myślami, które dopowiadały jego dzieła.
Kolekcja dzieł Józefa Chełmowskiego w Brusach liczy ponad 800 eksponatów. Zbiory jego dzieł znajdują się również w Muzeum Zachodniokaszubskim w Bytowie (500 eksponatów), Muzeum Etnograficzno-Historycznym w Chojnicach, Muzeum Etnograficznym w Toruniu, Muzeum Etnograficznym w Gdańsku, Muzeum Okręgowym im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy. Oczywiście, niezliczona ilość eksponatów znajduje się w prywatnych rękach, także z tego powodu, że dzielił się z innymi swoją sztuką.
Józef Chełmowski zgromadził ogromne ilości starych, historycznych przedmiotów, konstruował instrumenty muzyczne, jak katarynki, wymyślał narzędzia, po wiosce jeździł piętrowym rowerem, pszczoły zapraszał do ogromnych „dziadowskich” uli, czytał w oryginale Goethego, oglądał kroniki filmowe w kinie w Brusach, tworzył ruchome obrazki rodzajowe, tworzył ręcznie pisane księgi z refleksjami filozoficznymi, technicznymi, religijnymi i dotyczącymi budowy wszechświata.
Nie uczył, nie szukał naśladowców. Jak ktoś chciał się od niego czegoś uczyć, to wskazywał mu warsztat i narzędzia, i mówił: „Próbuj, szukaj swojego stylu, nie kopiuj mnie”. W 2018 r. odbyła się pierwsza edycja Konkursu Sztuki Ludowej im. Józefa Chełmowskiego zorganizowana przez Muzeum Zachodniokaszubskie w Bytowie (tegoroczna, ze względu na pandemię, została przesunięta na 2021 r.). Głównym celem konkursu nie jest jednak bezpośrednie naśladownictwo twórczości artysty, ale upamiętnienie tej wybitnej, postaci. Zadaniem przedsięwzięcia jest także dokonanie przeglądu dorobku twórczego artystów nieprofesjonalnych z terenu północnej Polski, ze szczególnym uwzględnieniem województw: pomorskiego, zachodniopomorskiego i kujawsko-pomorskiego. Jednym z zakładanych efektów ma być stworzenie forum prezentacji dzieł współczesnych twórców, ich aktywizacja oraz ewentualne wyłonienie nowych, szerzej nieznanych artystów nieprofesjonalnych.
Jak zapewnia Magdalena Wirkus, miejsce ma być otwarte na ludzi, jak było zawsze za życia dziadków. Każdy mógł przyjść i spędzić tyle czasu, ile potrzebował na poczucie aury miejsca. Nie sposób się odciąć od przeszłości, a członkowie rodziny pielęgnujący spuściznę Józefa Chełmowskiego, chcą w tym trwać. Trzeba jednak zapracować na to, aby lokalni mieszkańcy na nowo odnaleźli w sobie potrzebę odwiedzania tego niezwykłego miejsca, bo turyści szukają takich miejsc i znajdują. Celem fundacji jest nie tylko szukanie środków na utrzymanie oraz promocję tego miejsca, ale także organizowanie warsztatów konserwatorskich dla amatorów, aby zdobywając wiedzę u boku specjalistów, mogli ocalać plenerowe dzieła Józefa Chełmowskiego.