Przyjaźnić się z Polakami czy nie? Czy to aktualny jeszcze dylemat tożsamościowy dla Kaszubów?
Gdzie się podziały trupy z szafy?
Podczas jednego ze spotkań związanych z projektem „Piaśnica – kultura miejsca” uczestnik spoza Kaszub spytał mnie na osobności, czy mamy jakieś „trupy w szafie”. Chciał, żebym mu powiedział coś, co my w swoim gronie wiemy i nie dzielimy się tą informacją. Liczył, że będzie wyjątkiem i pozna jakąś tajemnicę. Żeby trup był trupem w szafie, musi być zamknięty i tu pojawia się „problem”. My nie mamy trupów w szafie, przynajmniej takich, o których wiem.
Owszem, mamy w swoich dziejach liczne wstydliwe wątki. Trudno mówić z dumą o Erichu von dem Bachu Żelewskim, kacie Warszawy. Jego krewniak, Emil sprawił, że kaszubski naród ma swoich reprezentantów w niechlubnej historii kolonializmu w Afryce. Oprócz przymusowo wcielanych do niemieckiego wojska byli też zagorzali zwolennicy gotowi oddać życie za Hitlera. Z tym, że… te trupy nie są w szafie. Zachęcam do lektury opowiadania Romana Drzeżdżona „Naju krëwia”, aby przekonać się, jakie brudy są wyciągane na wierzch.
W rewelacyjnym reportażu „Ku Klux Klan. Tu mieszka miłość” Katarzyna Surmiak-Domańska opisuje dzieje pogromu czarnoskórych w Harrison, miasteczku w stanie Arkansas. Lincze i kategoryczny zakaz przebywania czarnych w mieście egzekwowany przez klansmenów przy bierności władz to jeden z najważniejszych wątków w historii tego amerykańskiego miasteczka. A jednak, w tamtejszym muzeum, dowiemy się wielu rzeczy o przeszłości okolic z pominięciem tego wydarzenia. To jakby u nas nie powiedzieć o tym, że nagle po wojnie z naszych terenów „zniknęła” większość Niemców, a pokazywać pozostawione przez nich budynki jako etnograficzną ciekawostkę. Z tym, że tak się nie dzieje. Myśmy temat przeszłości, w moim odczuciu, całkiem dobrze przepracowali, w przeciwieństwie do Harrison, które z jakiegoś powodu woli milczeć, mimo że wie.
Nie po to jednak piszę, aby wychwalać dojrzałość mojego narodu. U nas nie trzyma się trupów w szafie, za to my sami się w tej szafie ukrywamy. Mam wrażenie, że moi rodacy mają myślenie, że wszystko co dobrze działa zostawili Niemcy, a co jest piękne, dali nam Polacy. Gdzie jest w tym miejsce dla nas? A przecież prawdą jest, że kaszubskiej szlachcie, z jej różnymi tożsamościowymi wyborami, zawdzięczamy całkiem sporo w obu tych kategoriach. Poza tym nasza wiedza dotycząca własnych dziejów pochodzi z zewnętrznych źródeł i nie jest pozbawiona obcej nam narracji. Najczęściej przywoływanym przykładem jest tutaj zachowanie żołnierzy generała Hallera, którzy dopuszczali się rabunków podczas swego pobytu na Pomorzu. Ktoś obcy na wspomnienie o tym wyzywa nas od separatystów i do tego jestem w stanie przywyknąć. Nie mogę jednak zdzierżyć, kiedy od samych Kaszubów słyszę najpierw wypieranie tych faktów, a później bronienie wojska, bo „byli głodni, no i musieli trzymać tu porządek”. Ten syndom sztokholmski ma się nader dobrze. Często od takich ludzi słyszy się automatyczne wspominanie tego, jak bardzo o polskość tych ziem walczyliśmy. Nie ulega wątpliwości, że wiele takich wątków w naszej historii jest, ale my przecież nie musimy się nimi usprawiedliwiać przed nikim, dopóki jesteśmy na własnej ziemi i współtworzymy tutejszą społeczność!
Moim marzeniem jest, abyśmy wyszli z tej przeklętej szafy i pamiętali o wszystkich, niezależnie od okresu i politycznych granic, którzy byli wspaniałymi Kaszubami. Nie zabraknie wśród nich tych, którzy kaszubskość łączyli z polskością, ale nie jest to wymóg. Wszak ojciec ruchu kaszubskiego Florian Ceynowa nakreślił naszą drogę rozwoju jako odrębnego, ale zaprzyjaźnionego z polskim narodu. A jeżeli ktoś chęć przyjaźni odrzuca, to nie powód, abyśmy mieli zamykać się w szafie, która dla naszej tożsamości okazuje się być klatką.