Poezja silniejsza niż oddech śmierci?

Recenzja najnowszego tomiku poezji Jerzego Stachury.

Poezja silniejsza niż oddech śmierci?

Arkadiusz Frania

Minął zaledwie rok od ukazania się zbioru poetyckiego Jerzego Stachury Czyż nie pożycza się kwiatów, a jego wierni czytelnicy mogą zapoznać się z kolejnym tomem pt. Wiersze, które zapomniałem napisać. Główna myśl, jaka pojawiła się po pierwszej lekturze książki, to przeświadczenie, że mam do czynienia z czystą liryką, wyrosłą z przeżyć mężczyzny, znającego życie niemal od podszewki, umiejącego nazwać swoją niewiedzę, swoje bolączki, przypuszczenia, swój wiek dojrzały.

Zwróćmy uwagę na tytuł, który wyznacza jeden z duktów interpretacyjnych tomu: autotematyczność, czyli wiersze o wierszach i pisaniu. Imię książki jest przewrotne, bo czytając je dosłownie, dojdziemy do konkluzji, że obcujemy z tekstami nienapisanymi, utworami-widmami. A może zostaliśmy dopuszczeni do ich odczytania wprost z umysłu poety, z mięśni wyobraźni odpowiadających za proces pisarski. To przekora, dowodząca, iż literatura niczego nie wyjaśnia, w czym zresztą tkwi jej główna siła.

W pewnym sensie lirykiem ogniskującym większość wątków Stachurowych jest utwór o incipicie ***(Mam mało czasu):

Mam mało czasu –
jest już dawno po północy
a muszę do świtu
namalować sen
I chyba zbyt długo
dobieram kolory
do moich czarnych myśli
(s. 48).

Wiersz można odczytać i zrozumieć literalnie, do czego każdy ma prawo, ja jednak widziałbym w nim autoportret poety, który doświadcza kryzysu związanego z nieuchronnością śmierci, dlatego pragnie nadrobić stracony na nieważne sprawy czas i napisać wszystko jeszcze raz od początku. To, rzecz jasna, daremne starania, ale czyż nie będziemy także sądzeni za intencje i podejmowany wysiłek, nawet gdyby z góry był skazany na bezowocność, syzyfowość?

Wielokrotnie w centrum sytuacji lirycznych umieszczono marzenie jako wyraz tęsknoty czy nawet biegu za kimś, za czymś, może nawet za sobą innym, „naprawionym” przez życie: „W portowych tawernach kradnę marzenia” (s. 9), „jeszcze wczoraj / potykałem się / o czyjeś marzenia” (s. 13). Podmiot to mężczyzna uwikłany w świat, mężczyzna podejmujący co rusz nietrafne decyzje: „Ileż to razy myliłem nogę / w tej defiladzie życia” (s. 10).

Poeta zadaje pytanie: „Skąd we mnie smutek / bezdomnego psa” (s. 15), by w innym miejscu nie wprost udzielić odpowiedzi: „dziś boję się zasnąć / i obudzić / obok przeznaczenia” (s. 14). Czy to przeznaczenie jest kobietą, czy może jednak czarnym losem, spełnioną przepowiednią o ostatnich dniach przed odejściem w niebyt? – „Myślę o życiu / choć śmierć / klepie sobie kosę / na moim karku” (s. 32). Obudzić się, by zasnąć – taką wersję przybiera egzystencjalny dogmat, że rodzimy się, by umrzeć. Ortodoksyjni wyznawcy determinizmu dodają po „rodzimy się” słowo wyjaławiające istnienie ludzkie, pozbawiające je nadziei, czyli „tylko”. Dominuje zatem u Jerzego Stachury samoświadomość: „Zbyt krótkie życie – / dopiero stawiam pytania” (s. 39), „dzisiaj nie wiem / jak jeszcze raz zacząć / albo wszystko zakończyć / bez początku” (s. 50). W innym tekście byt staje się wartością samą w sobie, mimo iż prowadzi do nieuniknionego końca, wyczerpania:

Coraz mniej czasu
a jednak oglądam się za siebie
i często wracam
do początku drogi
Jakbym jeszcze raz
chciał się narodzić
i na nowo umierać
(s. 53).

Czas upływa, tropi zwierzę człowiecze (pojawia się wszak cytowane porównanie „ja” do „bezdomnego psa”, s. 15) jak myśliwy: „Nie liczę godzin / ale mierzę czas” (s. 35), „Goni mnie czas” (s. 36). Poeta chce zbliżyć się do „ja” („zabliźnić” z „ja”?), wyznaje też: „Powiedziałem o tobie wszystko / o sobie nawet więcej” (s. 56). Najpierw kwituje swoją obcość: „Kim jestem / sobie przecież nieznany / tobie obcy” (s. 19), by zobaczyć odbicie mężczyzny przygnębionego, choć nie jest to depresja pustki, lecz mądrości wewnętrznej; gdy podmiot liryczny patrzy w lustro, nazywa wizerunki: „widzę siebie w czarnej kałuży” (s. 54), „maluję portret starca / z trądzikiem na twarzy” (s. 41). Kres zdaje się być bliższy niż serce.

Obroną przed światem i nieodwracalnością stała się poezja. Pisanie to powołanie i misja Jerzego Stachury, dlatego każdy dzień bez wiersza jest nie tyle stracony, co jawi się jako grzech zaniechania wobec własnej twórczości, do której upoważnił poetę Bóg. Tworzenie to bowiem dar, z którego należy się „spowiadać”:

Nie namalowałem dziś obrazu
nie napisałem wiersza
i nie kochałem ciebie
Tak jakbym złamał siódme przykazanie
kradnąc Bogu dzień
(s. 15)

Jednocześnie tekst literacki nie jest zwykłym zapisem („I już mi szkoda wierszy / na marny dzień”, s. 35), skoro „Wszystko co kochałem / nazywałem wierszem” (s. 21). Liryk-dzieło człowieka zawiera zatem cenną tkankę, wartość doświadczenia: „I tylko żal / że nie poznałem tylu rzeczy / nie nazwałem ich / i nie przeżyłem wierszem” (s. 17), tak pisze człowiek coraz częściej myślący o śmierci, więc efektem jej działania jest przede wszystkim pozbawienie możliwości realizacji „ja”, które jednak szybko się nie poddaje: „jeśli nie zdążę / dokończyć ostatniego wiersza / to i drzwi / za sobą nie zamknę” (s. 29). Czy poezja, jak miłość, jest silniejsza od śmierci? Tworzenie ma moc obronną, przeistacza się w nóż, gdyż do takiego wniosku skłania mnie zestawienie fragmentów: „Śpię z wierszem pod poduszką / bo nie wiem / czego się spodziewać po nocy / i kogo wypatrywać / w porannej mgle” (s. 25), „czuję lęk / jakbym pod poduszkę / chował nóż / a dłoń w pięść zaciskał” (s. 27). Poduszka nie jawi się tu jako synonim odpoczynku, lecz lęku, niepokoju i strachu. Jeszcze wzmiankujmy barwne konteksty pisania, symbolizujące czystość (biel) i nieskończoność, wieczność (kolor niebieski): „skąd tyle wierszy / białych jak gołębie” (s. 12), „Tylko wiersze wychodziłem / na prostej drodze / w dni powszednie – / na niebiesko w kalendarzu” (s. 10).

Kiedy czytamy: „podajesz mi nadzieję / na nowy dzień” (s. 11), nie łudźmy się, że relacje między kobietą a mężczyzną mogłyby stanowić kanwę lukrowanej komedii romantycznej, znajdziemy bowiem przypadki miłosne będące konsekwencją trudnych charakterów partnerów, ich przyzwyczajeń, nieraz złej woli czy zwykłej nieumiejętności bycia we dwoje: „w sercu / już dawno rozstaje” (s. 47). Potrzeba uczucia jest jednak podstawową potrzebą człowieka bez względu na deklaracje, stąd nieco gorzkie wypowiedzi: „Nie potrafię już kochać / ale wciąż szukam miłości” (s. 34), „I zawsze szukałem miłości / choć tyle żeber / wyjąłem na próżno” (s. 21). Okopani we własnych osobowościach, wychodzimy z nich raz na jakiś czas, by spotkać się w pół drogi, nieraz za późno („Jeszcze w miłości / piszę dla ciebie wiersze / ale już niczego się nie uczę”, s. 31), czy jednak może być za późno, gdy w grę wchodzi zbawienie serca: „Jutro / wezmę winę na siebie / i pokażę ci / gdzie zakopałem marzenia” (s. 26)? Bohater tych wierszy projektuje pomyślną przyszłość: „Jutro znów będziemy szczęśliwi / Położę się obok ciebie / I niech już będzie jutro” (s. 22), choć brzmi w tej frazie pewna nerwowość, niedoczekanie, niepewność.

W twórczości Jerzego Stachury pojawia się ponownie gdyńska dzielnica Grabówek, która jest bez wątpienia podstawą emocjonalnej mitologii poety. W słowach: „I wciąż mi mało świata / choć całe życie na Grabówku” (s. 12) zamknięto pewnik, że to miejsce na ziemi stanowi część wszechświata. W liryku Z dzielnicy autor wspomina przeszłość, rojną od nietuzinowych postaci: „Poumierały chłopaki z Grabówka / bohaterowie podwórek / królowie bram i ulic” (s. 23). Wybywanie z istnienia ludzi bliskich, z kart księgi żywota ogołaca przestrzeń: „Coraz smutniej i pusto / w mojej pracowni” (s. 28). Może także do braku przyjaciół z Grabówka odwołuje się wyimek: „Już nie znajduję słów na ulicy” (s. 13).

Miałem postanowienie nie wspominać, że poeta, malarz i bard Jerzy Stachura jest bratankiem Edwarda Stachury, ale jakże pominąć ten biograficzno-mentalny „szczegół”, gdy w tomie błyszczy fraza: „piosenki / chowam w pudle gitary” (s. 45), przywołująca skojarzenia z dedykowaną przez stryja młodemu wówczas twórcy Piosenką dla Juniora i jego gitary, gdzie podkreślmy liniał: „Skocz w pudło gitary / I tam rozłóż się obozem”. Dobrze się stało, że Jerzy Stachura z równą pasją wykorzystuje wszystkie przyrodzone sobie formy artystycznego wyrazu: malowanie, pieśniarstwo i poezję.

Jerzy Stachura, Wiersze, które zapomniałem napisać, Wąbrzeskie Zakłady Graficzne, Gdynia-Wąbrzeźno 2019, 58 s.