W swoim poprzednim artykule przedstawiłem proces zmiany społecznej świadomości, dotyczącej znaczeń i wartości dziedzictwa kulturowego dawnej Stoczni Gdańskiej, który doprowadził do gruntownej zmiany dotychczasowej polityki władz publicznych w zakresie ich prawnej ochrony. Dzięki wieloletniemu zaangażowaniu artystów i aktywistów to ważne miejsce, którego pamięć prawie w ogóle nie była chroniona w procesach jego przekształceń w nową, nadwodną dzielnicę Gdańska, otrzymał w grudniu 2018 roku status Pomnika Historii i aktualnie pretenduje do wpisu na Listę Światowego Dziedzictwa Kultury UNESCO. Ta nowa sytuacja wymusiła szybką korektę wielu poważnych błędów w zapisach miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego z 2004 roku – wstrzymując wiele przygotowanych już inwestycji. Stworzyła również potencjalne możliwości gruntownej rewizji oficjalnej, anachronicznej koncepcji przekształceń i rozwoju dawnych terenów Stoczni Gdańskiej. Ponownie inicjatorem i liderem tych zmian stały się lokalne, niezależne środowiska kultury i sztuki.
Pod koniec 2018 r. w belgijskiej Ostendzie został zainaugurowany europejski, dwuletni artystyczny program „Memory of Water” (MoW), poświęcony partycypacji społecznej w procesach ochrony dziedzictwa kulturowego, przekształcanych poprzemysłowych frontów wodnych. Rolą działań artystycznych w tym programie miało być zwrócenie publicznej uwagi na najistotniejsze aspekty szeroko rozumianego interesu publicznego w obszarze potencjalnych przekształceń frontów wodnych w miastach partnerskich i związanych z nimi sfer ludzkiej pamięci i tradycji. Oprócz Gdańska, w programie wzięło udział 5 miast: Göteborg (Szwecja), Levadia (Grecja), Ostenda, Limerick (Irlandia) i Glasgow (Szkocja). Koordynatorem całego przedsięwzięcia została Iwona Preis z Intercult ze Sztokholmu. Gdańska część programu, koordynowana lokalnie przez Magdalenę Zakrzewską-Dudę z Nadbałtyckiego Centrum Kultury (NCK), we współpracy z Romanem Sebastyańskim (UWS) oraz Agnieszką Wołodźko (Fundacja Kultury ponad Kulturą), poświęcona była w całości nadwodnym terenom dawnej Stoczni Gdańskiej. Partnerami naukowymi zostały: University of the West of Scotland (UWS) oraz INTBAU Polska (International Network for Traditional Building, Architecture and Urbanism).
Kontekstem działań w tym projekcie był zarówno ogromny potencjał historyczny tego miejsca, związany z produkcją stoczniową na światowym poziomie (i źródłem zamożności Gdańska przez ponad 150 ostatnich lat) oraz miejscem narodzin Solidarności (pretendującym do wpisu na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO), jak również potencjalne możliwości rozwoju tego obszaru, zgodnie z aspiracjami mieszkańców Gdańska i współczesną wiedzą oraz światowymi tendencjami w kulturze i urbanistyce. Głównym celem projektu było wypracowanie społecznej wizji przekształceń i rozwoju tego obszaru, wspólnie ze wszystkimi interesariuszami, która wskaże odpowiednie potencjały, jak również sposoby ich efektywnego wykorzystania, dające szansę uczynienia tego unikalnego miejsca w skali świata, ponownie źródłem dumy, dobrobytu i szczęścia mieszkańców Gdańska i regionu.
Inicjatorem i liderem otwartej, publicznej dyskusji byli ludzie kultury, sztuki i edukacji (zgodnie z aktualną metodą Cultural-Planning). Była to jednocześnie swoista kontynuacja tradycji wieloletnich działań „Kolonii Artystów i Aktywistów” Stoczni Gdańskiej, zakończonych podniesieniem świadomości społecznej odnośnie wysokiej rangi dziedzictwa kulturowego dawnych terenów Stoczni Gdańskiej i w konsekwencji, zwiększeniem zakresu ich prawnej ochrony. To nowatorskie w Gdańsku – dialogiczne i partycypacyjne podejście do planowania przyszłości tego szczególnego miejsca – znalazło odzwierciedlenie w nazwie projektu – STOCZNIA OD NOWA.
Marzenia
Dzięki ogromnej dynamice zmian technologicznych we współczesnym, szybko zmieniającym się świecie, granice możliwości rozwoju miasta wyznaczają już bardzo często możliwości naszej wyobraźni – zbiorowej, wspólnej oraz wydyskutowanej i uzgodnionej. Swoboda naszej wyobraźni najlepiej spełnia się w marzeniach i pragnieniach, które, ujawnione w publicznym dialogu, tworzą społeczną i polityczną wspólnotę, wyposażoną w odpowiednią wiedzę, by móc świadomie decydować o swojej przyszłości, związanej z konkretnym miejscem na świecie. W projekcie Stocznia od nowa przyjęto metodę publicznego ujawniania marzeń, aby wyobrazić sobie i wymyślić naszą wspólną, upragnioną przyszłość dawnych terenów Stoczni Gdańskiej, z szacunkiem dla jej wspaniałych historii i tradycji.
Proces
Prace nad projektem zostały zainaugurowane w styczniu 2019 r. w Luks Sferze na terenie Stoczni Gdańskiej, przez grono 20 niezależnych artystów i ludzi kultury. Kolejne spotkanie odbyło się w marcu 2019 r. w Ratuszu Staromiejskim. Do prezentacji pomysłów kształtowania przyszłości tego obszaru dołączyli przedstawiciele właścicieli terenów, jak również pracownicy publicznych wyższych uczelni oraz instytucji kultury. Prezentowane marzenia i wizje dotyczyły różnych sfer. Obok kwestii pamięci miejsca, dyskutowane były głównie sprawy jakości przyszłych przestrzeni publicznych, poprzez powiązanie ich z atrakcyjnym frontem wodnym oraz wzbogaconych przez sztukę publiczną. W tym kontekście pojawiła się również – po raz pierwszy w dyskusji nad przyszłością terenów postoczniowych – tematyka zieleni, ekologii i zrównoważonego rozwoju. Bardzo istotne były również same metody dialogowania i ich efektywności, jako swego rodzaju pamięć i kontynuacja, zrodzonych tu ideałów Solidarności. Dyskusje były kontynuowane on-line, a ich wyniki publikowane na blogu STOCZNIA OD NOWA, inicjując otwarty, publiczny dialog o formach przekształceń dawnych terenów Stoczni. Wśród prezenterów pomysłów na przyszłość terenów postoczniowych, jak również aktywnych uczestników publicznej dyskusji, zabrakło przedstawicieli władz i administracji Gdańska (w tym zwłaszcza Biura Rozwoju Gdańska). Streszczenia głównych pomysłów zostały przedstawione w języku angielskim na platformie informacyjnej dostępnej dla wszystkich zagranicznych partnerów programu „Memory of Water”, w tym przede wszystkim artystów przygotowujących swoje interwencje na terenach postoczniowych w październiku 2019 r.
W maju 2019 r. odbył się cykl badań naukowych z udziałem grupy dawnych stoczniowców, jak również studentów Uniwersytetu Gdańskiego i zagranicznych artystów uczestniczących w programie „Memory of Water” mających na celu poznanie wrażeniowej percepcji przestrzeni dawnej Stoczni Gdańskiej u tych trzech, różnych grup. Badania przeprowadzone metodą map wyobrażeniowych przez dr Klaudię Nowicką z Katedry Geografii Społeczno-Ekonomicznej Uniwersytetu Gdańskiego, we współpracy z Romanem Sebastyańskim z Uniwersytetu Zachodniej Szkocji, wykazały że tereny postoczniowe są pełne różnorodnych wrażeń, jako zupełnie „inny świat” oraz swoiste „miasto w mieście”. Dla większości badanych, woda była traktowana bardziej jako krawędź obszaru, zwykle gdzieś na uboczu. Dla młodych osób był to wrażeniowo najważniejszy element terenów dawnej Stoczni – jednak bardzo słabo dostępny i wykorzystany. Zwrócili oni przede wszystkim uwagę na brak ciągłości komunikacyjnej, z powodu ulicy Popiełuszki (pierwszego etapu tzw. Nowej Wałowej), pozbawionej w wielu miejscach przejść dla pieszych, jako wrażeniowej bariery w swobodnym dotarciu nad wodę. Młodzi ludzie wykazywali przy tym ogromną chęć uczestniczenia w planowaniu różnych elementów przestrzeni i proponowania zmian, jak np. apelowanie o ułatwienie dostępu i lepsze zagospodarowanie obszaru frontu wodnego, czy lokalizację różnorodnych terenów zielonych.
W czerwcu 2019 r., w Ratuszu Staromiejskim, odbyło się kolejne spotkanie kilkudziesięciu uczestników projektu, które otworzył wiceprezydent Gdańska, Piotr Grzelak. Następnie dr Tomasz Jeleński, Prezes Zarządu INTBAU Polska (partnera naukowego projektu) przedstawił wykład wiodący pt. „Innowacyjność tradycji”, po którym odbyła się publiczna dyskusja. Po przerwie, Roman Sebastyański z University of the West of Scotland (partnera naukowego projektu) podsumował dotychczasowe wyniki, po czym poprowadził dialogiczne warsztaty, w formie charette, z udziałem ok. 30 uczestników. W ich wyniku powstała lista konkretnych pomysłów dotyczących form i zasad dalszych przekształceń dawnych terenów Stoczni Gdańskiej pt. Marzenia do spełnienia. Została ona przedstawiona (w języku angielskim) zagranicznym artystom, w celu zainspirowania ich artystycznych interwencji, zaplanowanych w październiku 2019 roku, jak również rozesłana do wszystkich uczestników procesu, w celu ich akceptacji i dalszej dyskusji.
W październiku 2019 r., w Ratuszu Staromiejskim w Gdańsku, odbyła się publiczna prezentacja i dyskusja podsumowująca cały proces debat, zatytułowana Marzenia do spełnienia. Pierwsze przemówienie wiodące pt. “Politics and power of participatory interventions” wygłosiła prof. Katarzyna Kosmala z University of the West of Scotland (partnera naukowego projektu). Kolejne wygłosił Trevor Davies, architekt i dyrektor artystyczny Festiwalu Metropolis w Kopenhadze, który ma na celu inicjowanie przemian w mieście, na drodze partycypacyjnych działań artystycznych. Następnie odbyła długa, publiczna debata z udziałem wszystkich zainteresowanych. W żywej dyskusji, na plan pierwszy, wyłoniła się przede wszystkim sprawa zrównoważonego rozwoju i ekologii.
W grudniu 2019 r., w Ratuszu Staromiejskim, odbyło się bardzo miłe, przedświąteczne spotkanie znacznej części uczestników projektu Stocznia od nowa, podczas którego przedstawione zostały i wspólnie przedyskutowane, zasadnicze efekty prawie rocznego procesu publicznej dyskusji, na temat pożądanych społecznie form i zasad dalszych przekształceń dawnych terenów Stoczni Gdańskiej. Za najważniejsze osiągnięcia uznano zebranie i zintegrowanie we wspólnych, dialogicznych działaniach, ponad 50 rozproszonych osób, grup, organizacji, firm i instytucji, zaangażowanych do tej pory oddzielnie w procesy przekształceń tych terenów, a następnie stworzenie pierwszej wspólnej wizji, misji i strategii rozwoju tego szczególnego miejsca. Ten pierwszy, strategiczny dokument dla harmonijnego rozwoju tego obszaru, zatytułowany „Marzenia do Spełnienia”, został przekazany wszystkim aktywnym uczestnikom projektu, jak również władzom Gdańska. Jego sens i znaczenie przedstawię szerzej w moim kolejnym artykule.