W swoich poprzednich artykułach (cz. 1, cz. 2, cz. 3, cz. 4) przedstawiłem wieloletni proces zmiany społecznej świadomości, dotyczącej znaczeń i wartości dziedzictwa kulturowego dawnej Stoczni Gdańskiej. Proces, realizowany przez lokalne środowisko zaangażowanych artystów i aktywistów, doprowadził do gruntownej zmiany dotychczasowej polityki władz publicznych w zakresie ich prawnej ochrony, włącznie z nadaniem im statusu Pomnika Historii w grudniu 2018 r., a następnie złożeniem aplikacji do wpisu na Listę Światowego Dziedzictwa Kultury UNESCO, w styczniu 2020 r.
Ta nowa sytuacja stworzyła potencjalne możliwości nie tylko lepszej ochrony dziedzictwa kulturowego, lecz również gruntownej rewizji oficjalnej, anachronicznej koncepcji przekształceń i rozwoju dawnych terenów Stoczni Gdańskiej. Ponownie, inicjatorem i liderem tych zmian, stały się lokalne, niezależne środowiska kultury i sztuki, które pod koniec 2018 r., w ramach projektu pt. STOCZNIA OD NOWA, zebrały i zintegrowały we wspólnych, dialogicznych działaniach, ponad 50 rozproszonych osób, grup, organizacji, firm i instytucji, zaangażowanych do tej pory oddzielnie w procesy przekształceń tych terenów, aby stworzyć pierwszą – w historii planowania rozwoju tego obszaru – wspólną wizję, misję i strategię rozwoju tego ważnego miejsca, sformułowaną i opublikowaną w dokumencie pt.:
W naszej publicznej i wizjonerskiej dyskusji, PRZESZŁOŚĆ Stoczni pojmowana była głównie jako dziedzictwo kulturowe Solidarności i przemysłowej produkcji, natomiast jej PRZYSZŁÓŚĆ, rozumiano głównie w kategoriach ekologii i zrównoważonego rozwoju. Intuicyjnie wykorzystując znaczenia i wartości PRZESZŁOŚCI tego miejsca dla definiowania jego PRZYSZŁOŚCI, został uzgodniony zestaw konkretnych postulatów, bazujących na różnorodnych tożsamościach Stoczni oraz określających sposoby ich ekologicznego i zrównoważonego wykorzystania, w tworzeniu tu nowej, nadwodnej dzielnicy Gdańska. Znalazło to swój ogólny wyraz w misji, przedstawionej w raporcie „Marzenia do Spełnienia”, którą można skrótowo przeformułować, jako ekologiczne (z)rozumienie i wykorzystanie historycznej przeszłości tego miejsca dla jego (wymarzonej) przyszłości. W dotychczasowej filozofii i praktyce planowania przekształceń tych terenów, takie myślenie ma charakter przełomowy. Ten swoisty reset oddaje zresztą bardzo dobrze tytuł naszego projektu „STOCZNIA OD NOWA”.
Nowatorski, ekologiczny sposób myślenia znalazł swoje odbicie w osobnym cyklu czterech spotkań i dyskusji pt. „Natura Stoczni”, zorganizowanym w lecie 2020 roku przez Magdalenę Zakrzewską-Dudę z Nadbałtyckiego Centrum Kultury (NCK) oraz Romana Sebastyańskiego, z University of the West of Scotland, który poprowadził rozmowy. Gośćmi kolejnych spotkań byli: Kamila Chomicz, biolożka i filmowiec; dr Anna Golędzinowska, urbanistka oraz radna Miasta Gdańska; Agnieszka Wołodźko, artystka i kuratorka sztuki oraz Filip Ignatowicz, artysta multimedialny i reżyser. Podczas spotkań, wspólnie z zainteresowanymi uczestnikami, zajęliśmy się zrozumieniem znaczeń i wartości najważniejszych elementów dziedzictwa kulturowego Stoczni Gdańskiej, a więc idei solidarności oraz przemysłowej produkcji, w celu ich wykorzystania do wyobrażenia sobie i zaplanowania ekologicznych form życia w przyszłej, nadwodnej dzielnicy Gdańska.
Zdaniem uczestników dyskusji, idea solidarności może być wciąż żywa i atrakcyjna, tylko trzeba w nią wlać nowe i aktualne treści (we współczesnych kontekstach). Poprzez przekierowanie myślenia o jej znaczeniach w stronę ekologii, można odświeżyć i uaktualnić tę ideę oraz zwrócić ją ku przyszłości. Według uczestników cyklu „Natura Stoczni”, idea solidarności wiąże się z wolnością, a ta z kolei z równością. Takie wolnościowe rozumienie solidarności znalazło swój wyraz w ekologicznym myśleniu, że Natura powinna mieć również prawo samostanowienia (o sobie) oraz stać się równoprawnym podmiotem życia w przyszłej dzielnicy. Odzwierciedla to koncepcja tzw. wędrującego ogrodu, w której rośliny mają możliwość swobodnego kolonizowania, świadomie wybieranych przez siebie przestrzeni, w dialogicznie przez siebie ustalonych i zrównoważonych formach. Przykładem metaforycznego przetłumaczenia i przekazania tak rozumianej idei solidarnościowej wolności, w przestrzeniach przyszłej dzielnicy Gdańska, jest wspólna koncepcja Filipa Ignatowicza i Romana Sebastyańskiego pozostawienia wybranego, postoczniowego obiektu wpływom Natury oraz jego swobodnego kolonizowania przez dzikie rośliny (tzw. chwasty) i symbiotycznie z nimi związane gatunki zwierząt. Ich zdaniem, w dzielnicy, która tam teraz powstaje, rośliny uwolnione spod ludzkiej kontroli i regulacji, mogłyby metaforycznie komunikować, a tym samym również uczyć wolności, jednocześnie przenosząc relacyjnie zaangażowanych odbiorców tej swoistej eko-artystycznej instalacji, w historyczny kontekst solidarnościowej wolności, wyrosłej w Stoczni, w sierpniu 1980 roku. Warto również zwrócić uwagę na buntowniczy charakter tego spontanicznego (choć świadomego) działania, manifestujący siłę naturalnego i swobodnego życia, przeciw ograniczającym je siłom mechanizacji, standaryzacji i regulacji.
Przestrzeń nowej dzielnice, stworzona w otwartym, naturalnie partycypacyjnym procesie, będzie miała jeszcze jedno ważne solidarnościowe przesłanie – możliwość równościowej identyfikacji z nim wszystkich jego użytkowników – w tym oczywiście (choć nie w szczególności) ludzi, którzy na równi z różnymi gatunkami roślin i zwierząt, będą mieli możliwość harmonijnego współ-uczestniczenia w tym fenomenalnym spektaklu wolnego i naturalnego życia. Solidarność bowiem, polega na równości (traktowania, dostępu, uczestnictwa), bez wykluczania kogokolwiek – w tym również roślin i zwierząt (nieludzkich mieszkańców miasta – używając określenia naszej ostatniej Noblistki). W tym sensie, idea solidarności implikuje tradycyjnie-nowoczesne ekologiczne myślenie i działanie, jako pełne – holistyczne spojrzenie na rzeczywistość i jej współ-kreowanie. Bazuje ono na otwartości, z jednoczesnym harmonijnym równoważeniem pragnień, interesów, postaw i tworzących je różnic. Myślenie solidarnościowe jest przeciwieństwem wykluczenia – w każdej formie – nie tylko wypierania z danej przestrzeni ludzi słabszych (np. biedniejszych) przez ludzi silniejszych (np. bogatszych) lecz również wypierania przez (silnych) ludzi z tej przestrzeni innych (słabszych) żyjących istot – roślin i zwierząt.
Zdaniem uczestników cyklu spotkań pt. „Natura Stoczni”, na terenach postoczniowych należy tworzyć publiczne, niekomercyjne przestrzenie, otwarte i przyjazne dla wszystkich żywych organizmów. Agnieszka Wołodźko poinformowała o powstaniu na Facebooku nieformalnej grupy „Gdańsk wszystkich istot”. Jej celem jest sieciowa integracja aktywności wielu różnych rozproszonych grup aktywistów, zajmujących się uświadamianiem i uczulaniem ludzi, że nie są oni jedynymi mieszkańcami Gdańska, jak również wymiana informacji i doświadczeń oraz lobbowanie odpowiednich decyzji. Wyrażono nadzieję, że ta nowa, postoczniowa dzielnica Gdańska, zbudowana w miejscu narodzin Solidarności, będzie jej harmonijnym, międzygatunkowym przykładem – żywym i naturalnym (a nie pomnikowo-muzealnym).
Pomysł na odtworzenie, czy też zrewitalizowanie otwartej parkowej przestrzeni, harmonijnie integrującej nie tylko różne żywe istoty i ich różnorodne typy aktywności, lecz również poprzemysłowe tereny dawnej Stoczni Gdańskiej z resztą miasta, przedstawiła dr Anna Golędzinowska. Jej zdaniem, bardzo atrakcyjne tereny Parku Steffensów oraz Wielkiej Alei Lipowej – wykluczone obecnie z publicznych przestrzeni miasta i Stoczni, poprzez infrastrukturę drogową Alei Zwycięstwa i torów kolejowych – stanowią ogromny i niewykorzystany potencjał o charakterze ekologicznym. We wspólnej dyskusji pojawiła się koncepcja ich włączenia w przestrzenie nowej dzielnicy, przy jednoczesnej integracji w resztą śródmieścia, za pomocą dwóch istniejących kładek pieszych nad torami (tzw. „żółtego wiaduktu” w rejonie Bramy Oliwskiej oraz w rejonie przystanku SKM Gdańsk-Stocznia) oraz przynajmniej jeszcze jednej, na północnym krańcu Parku Steffensów. Kładki te, uzupełnione o możliwości komunikacji rowerowej, mogły by być dodatkowo wzbogacone o różne elementy roślinności, stanowiąc swoiste płynne przedłużenie terenów zielonych Parku i Alei Lipowej. Mamy nadzieję, że taka ekologicznie integrująca wizja zostanie uwzględniona w, zaplanowanej już w najbliższej przyszłości, modernizacji kładki nad torami w rejonie przystanku SKM Gdańsk-Stocznia. Władze Gdańska zostały o niej poinformowane w przesłanym im dokumencie pt. „Marzenia do Spełnienia”.
Według Kamili Chomicz, w tym historycznym miejscu, dedykowanym przemysłowej produkcji, Natura może nas (ludzi) metaforycznie uczyć również solidarnościowej współ-pracy. Wskazała ona przykłady społecznych owadów (pszczoły miodne, mrówki itp.), które tworzą dobrze zorganizowane „zakłady produkcyjne”, jak również istniejące w Naturze przykłady współpracy, pomimo różnic, w tym również gatunkowych (np. niektórych gatunków grzybów i drzew). Według niej, można na terenie dawnej, przemysłowej Stoczni, stworzyć place zabaw dla dzieci, inspirowane solidarnościowymi zachowaniami stadnych zwierząt, które uczą współpracy, wspierania się wzajemnie, dzielenia się (np. informacjami / doświadczeniami itp.), przyjaźni itp. Innym pomysłem, bazującym na idei wspólnej, solidarnościowej produkcji (w tym przypadku żywności) jest „Ogród Solidarności”, który przedstawiła Agnieszka Wołodźko. Jego istotą jest wspólne, partycypacyjne zorganizowanie uprawy warzyw i owoców na dawnym terenie Stoczni, jak również dzielenie się plonami ze wszystkimi chętnymi i potrzebującymi. Jej zdaniem, to działanie ma szanse przeciwdziałać ewentualnym, negatywnym formom przekształceń tych terenów, wykluczających dawnych Stoczniowców i ich rodziny, jak również ludzi biedniejszych i słabszych. Byłoby to również publicznie otwarte miejsce integracji różnych grup wiekowych, zainteresowanych wspólnym ogrodnictwem.
Zdaniem uczestników projektu STOCZNIA OD NOWA, przekazywanie znaczeń i wartości dziedzictwa kulturowego tego miejsca, w tym przede wszystkim idei solidarności, należy realizować nie tylko poprzez (martwe) muzea, czy pomniki, itp. lecz przede wszystkim poprzez tworzenie bieżących (żywych) i autentycznych sytuacji, opartych na przyjaźni, współpracy, wzajemnej pomocy itp. Ich symbolicznym nośnikiem powinna stać się w tej nowej dzielnicy Natura, która zgodnie z naszą solidarnościową filozofią myślenia i działania, nie może zostać wykluczona z takich rewitalizacyjnych procesów, lecz powinna być ich równoprawnym uczestnikiem, harmonijnie równoważąc wartości tradycji, z aspiracjami nowoczesności.
W wyniku kończącego projekt STOCZNIA OD NOWA cyklu spotkań dyskusyjnych pt. „Natura Stoczni” oraz wcześniejszych warsztatów Narodowego Instytutu Dziedzictwa, których celem było wypracowanie planu zarządzania dziedzictwem kulturowym Stoczni Gdańskiej, została uzupełniona i zmodyfikowana lista „Marzeń do Spełnienia”, będąca swoistą wizją i misją oraz strategią pożądanych przekształceń i dalszego rozwoju terenów postoczniowych. Stanowi ona zestaw społecznie wygenerowanych i uzgodnionych rekomendacji dla wszystkich interesariuszy procesu planowania i realizacji dalszych przekształceń dawnych terenów Stoczni Gdańskiej, w tym przede wszystkim władz miasta oraz właścicieli i deweloperów, którzy uczestniczyli w procesie tworzenia tego dokumentu. Dokument ten został im przekazany, jak również upubliczniony w mediach społecznościowych. Teraz, należy żywić nadzieję, że zostanie on efektywnie wykorzystany…
Roman Sebastyański