Już 1 kwietnia ruszy Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2021. Jedyne takie badanie, które ma na celu dostarczenie kluczowych danych statystycznych o demografii naszego kraju.
Historia Spisów
Najstarsze znane badanie liczby ludności do celów podatkowych przeprowadzono w 2700 r. p.n.e. W Egipcie. Jeden z najbardziej znanych spisów na świecie kojarzony jest z pewną wyprawą do Betlejem:
„W owym czasie wyszło rozporządzenie Cezara Augusta, żeby przeprowadzić spis ludności w całym państwie. Pierwszy ten spis odbył się wówczas, gdy wielkorządcą Syrii był Kwiryniusz. Wybierali się więc wszyscy, aby się dać zapisać, każdy do swego miasta. Udał się także Józef z Galilei, z miasta Nazaret, do Judei, do miasta Dawidowego, zwanego Betlejem, ponieważ pochodził z domu i rodu Dawida, żeby się dać zapisać z poślubioną sobie Maryją, która była brzemienna. (Łk 2, 1-5)”.
Współcześni historycy wątpią w to, że spis ten mógł być powodem dla wspomnianej wędrówki. Po pierwsze: podobnie jak dziś, każdy miał spisać się w miejscu zamieszkania, a nie urodzenia, a po drugie – przeprowadzano go 10 lat po śmierci Heroda (w 12. roku życia Chrystusa). Jednak dzięki powyższemu opisowi jest to chyba najbardziej znany spis ludności, jaki przeprowadzono na świecie.
Najstarszy znany spis przeprowadzony w Polsce odbył się w 1765 roku. Był to spis ludności żydowskiej zamieszkującej Rzeczpospolitą Obojga Narodów. 24 lata później, 22.06.1789 r., Sejm Czteroletni uchwalił konstytucję, która wprowadziła ogólnopolski spis ludności nazywany w tamtych czasach „Lustracją dymów i podaniem ludności”. Pierwszy spis odbył się w tym samym roku i objął obszar RP po I rozbiorze – czyli bez Kaszub i Pomorza. Od tamtego czasu na terenie dzisiejszej Polski, mniej więcej w 10-letnich odstępach czasowych, odbywają się podobne badania.
Pierwszy spis na Pomorzu przeprowadzono w 1816 roku. Spisy ludności w Niemczech odbywały się częściej niż w Polsce, gdyż co 3 lata, później okres ten wydłużano. W chwili obecnej we wszystkich państwach członkowskich Unii Europejskiej spisy odbywają się w tym samym terminie, co 10 lat i zawierają identyczne pytania.
Kaszubi a NSP
O ile zupełnie oczywistym jest potrzeba zbierania i analizowania ogólnych danych demograficznych dotyczących mieszkańców poszczególnych krajów, o tyle może zastanawiać, jaki wpływ mają te dane na naszą rzeczywistość?
Okazuje się, że w przypadku mniejszości narodowych i etnicznych wyniki spisu mają olbrzymie znaczenie.
1. Pozwalają określić, ile osób deklaruje przynależność do danej społeczności oraz posługuje się danym językiem – w naszym przypadku, językiem kaszubskim.
W 2002 roku narodowość kaszubską zadeklarowały 5 062 osoby.
Dla Kaszubów ważniejsze są jednak deklaracje językowe, ponieważ w Ustawie o mniejszościach (…) z 2005 r. jesteśmy ujęci jako „społeczność posługująca się językiem regionalnym”. Z tego powodu w oficjalnych, państwowych dokumentach liczbę Kaszubów określa się podając liczbę osób posługujących się językiem kaszubskim (a nie deklarujących przynależność narodowo-etniczną).
W NSP w 2011 roku deklaracje wśród Kaszubów wyglądały następująco:
– 108 tys. osób zadeklarowało posługiwanie się językiem kaszubskim w codziennych kontaktach domowych,
– 233 tys. osób zadeklarowało kaszubską przynależność narodowo-etniczną.
Prosty rachunek pokazuje, że mniej niż połowa osób deklarujących się Kaszubami posługuje się językiem kaszubskim. Niestety, według obecnego statusu w świetle ustawy Kaszubi niemówiący po kaszubsku nie są Kaszubami.
2. Deklaracje te są podstawą do ubiegania się o respektowanie naszych praw i ich poszerzanie w celu zachowania naszej kultury.
3. Pozwalają podejmować działania określone w Ustawie o mniejszościach (…).
Jednym z najbardziej widocznych efektów wyników spisów są dwujęzyczne tablice z nazwami miejscowości. W całym kraju od 2005 roku wprowadzono 1 253 dwujęzyczne nazwy miejscowości, z czego znaczna część dotyczy Kaszub – 828 nazw miast, wsi, przysiółków, osad, osad leśnych, kolonii oraz części osad i kolonii.
Ustawa umożliwia wprowadzanie nazw kaszubsko-polskich w gminach, w których minimum 20% obywateli deklaruje posługiwanie się językiem kaszubskim. Oczywiście, o wiele więcej takich nazw byłoby, gdyby dotyczyły nas te same rozwiązania prawne, które dotyczą innych mniejszości – gdyby liczono deklaracje narodowo-etniczne, których jest ponad dwa razy więcej. Dobrze widać to dzięki poniższej grafice (prawy górny róg).
https://en.wikipedia.org/wiki/Kashubian_language#/media/File:Kashubian_language_and_nationality.png
Spis 2021 – i co dalej?
W najbliższych miesiącach pewnie wiele razy usłyszycie o spisie. Być może odwiedzi was rachmistrz z Urzędu Statystycznego, który przeprowadzi spis. Może też do was w tym celu zadzwonić i przeprowadzić badanie przez telefon. Każdy może też spisać się samodzielnie przez internet.
Najważniejsze dla nas pytania niestety nie zostały skonstruowane w sposób przychylny dla społeczności kaszubskiej. Będą one dotyczyć obszaru związanego z narodowością, językiem i wyznaniem. Jeżeli pytanie będą skonstruowane w podobny sposób jak 10 lat temu czy podczas spisów próbnych przeprowadzanych w ostatnich latach m.in. w Sierakowicach i Pucku, będzie to wyglądało następująco:
1. pytanie dotyczyć będzie narodowości. Każdy będzie mógł wybrać tu jedną z 14. proponowanych narodowości, wynikających z Ustawy o mniejszościach (…):
– polską,
– białoruską,
– czeską,
– karaimską,
– litewską,
– łemkowską,
– niemiecką,
– ormiańską,
– romską,
– rosyjską,
– słowacką,
– tatarską,
– ukraińską,
– żydowską,
– inną.
Jak widać, na liście tej brakuje narodowości kaszubskiej, ponieważ nie jesteśmy społecznością uznaną za mniejszość narodową lub etniczną. Aby zadeklarować narodowość kaszubską, będzie trzeba wybrać opcję: „inną” i wpisać narodowość kaszubską samodzielnie.
2. pytanie także będzie dotyczyć narodowości, jednak w tym przypadku będzie można zadeklarować odczuwanie przynależności do innego narodu, bądź grupy etnicznej. Tu także będzie można wybrać jedną z 14. wyżej wymienionych narodowości bądź wskazać inną. Jeżeli więc ktoś deklaruje narodowość polską (1. pytanie), ale czuje też związek z narodowością kaszubską, to odpowiadając na to pytanie, także będzie musiał wybrać odpowiedź: „inną” i wpisać narodowość kaszubską samodzielnie.
3. pytanie dotyczyć będzie języka, którym posługujemy się w codziennych kontaktach domowych. Do wyboru będzie dwie opcje:
– polski,
– inny.
Wbrew pozorom nie jest to wcale łatwe pytanie. W najbliższym czasie wiele organizacji, działaczy i media z Kaszub będą zachęcać, by właśnie w tym miejscu wskazać posługiwanie się językiem kaszubskim. Bez względu na to, czy to prawda, czy nie.
Deklarować, czy nie?
Oczywiście, deklaracje te mają przysłużyć się rozwojowi naszej społeczności. Sam 10 lat temu mogłem uczciwie zadeklarować, że w codziennych kontaktach domowych posługiwałem się językiem kaszubskim, ponieważ w czasie spisu mieszkałem sam (a sam do siebie mówię po kaszubsku). Jednak w tym roku, wskazując w tym miejscu na język kaszubski, nie zadeklarowałbym prawdy – w codziennych kontaktach domowych dominuje u mnie język polski, bo moja dziewczyna nie jest z Kaszub i nie zna kaszubskiego. Mimo że 90% codziennych rozmów (znajomi, praca, media społecznościowe itd.) prowadzę w języku kaszubskim. To także niefortunne pytanie dla osób, u których w domu używa się więcej niż jednego języka – np. z każdym z rodziców mówi się w innym języku.
Niedługo każdy sam będzie musiał się nad tym zastanowić. Osobiście wolałbym poznać prawdziwy obraz rzeczywistości i kondycji języka. Mówienie w domu „jo!” zamiast „tak!” nie jest moim zdaniem posługiwaniem się językiem kaszubskim w codziennych kontaktach domowych, nawet jeżeli kaszubscy działacze będą do tego przekonywać.
Namawiam więc do deklarowania przynależności narodowo-etnicznej i języka zgodnego z prawą – z tym, kim się czujecie i w jakim języku to na co dzień wyrażacie.