Kryzysy, choć nieuchronne, są bardzo trudnym doświadczeniem, zwłaszcza kiedy dotyczą całej społeczności. Katastrofy, wojny, epidemie niszczą stary porządek, lub przynajmniej go podważają, więc lękom o przetrwanie towarzyszy też dezorientacja – jak bowiem poruszać się w świecie, w którym zabrakło drogowskazów, a nawet jeśli są, to zaczęły prowadzić donikąd?
Człowiek zdezorientowany i przepełniony lękiem odczuwa coraz silniejszą frustrację. Pojawia się nieuchronne pytanie „Dlaczego?”, a w ślad za nim „Kto zawinił?”. Cierpienie postrzega się jako karę, a skoro ja zazwyczaj jestem niewinny, to muszę znaleźć kogoś, kto poniesie odpowiedzialność za całe zło.
Jak pisze René Girard w książce Sacrum i przemoc:
„Tam gdzie jeszcze przed chwilą były tysiące drobnych konfliktów, tysiące skłóconych braci, oddzielonych od siebie – znów pojawia się wspólnota całkowicie pojednana w nienawiści, którą wzbudza tylko jedna osoba. Wszystkie urazy rozsiane pomiędzy tysiące ludzi, wszystkie sprzeczne akty nienawiści, będą kierować się przeciwko jednemu człowiekowi, który staje się kozłem ofiarnym”.
Kozłem ofiarnym może być pojedyncza osoba, ale również grupa osób, jeśli tylko spełnia pewne kryteria, wykazuje pewne cechy:
– obce pochodzenie (na przykład etniczne lub klasowe);
– odmienność fizyczna (kolor skóry, kalectwo lub brzydota i tym podobne);
– choroba, której nie można ukryć (na przykład epilepsja czy niektóre choroby psychiczne);
– bardzo wysoka lub – przeciwnie – bardzo niska pozycja społeczna, ale też osobność (dotyczy to nie tylko pustelników, lecz także wyodrębnionych grup obcych, takich jak gminy żydowskie żyjące w gettach);
– złamanie tabu religijnego (wyznawanie innej religii albo przekraczanie norm własnego wyznania);
– złamanie tabu seksualnego związanego z prokreacją (kazirodztwo, ale też homoseksualizm czy rozwiązłość seksualna);
– odmienność seksualna (transseksualizm, hermafrodytyzm, homoseksualizm, a w niektórych kulturach nawet dziewictwo czy wdowieństwo).
Kiedy pojawia się zagrożenie (realne lub wyobrażone), jednym z podstawowych mechanizmów obronnych grupy jest właśnie ten związany ze wskazaniem kozła ofiarnego. Rytualna przemoc (mord, a czasem tylko wygnanie) ma ponownie scementować grupę, przywrócić jej poczucie tożsamości i hierarchiczny porządek. W dziejach ludzkości były liczne tego przykłady: pogromy Żydów, polowania na czarownice, noc świętego Bartłomieja, egzekucje rodzin królewskich podczas rewolucji w Anglii, we Francji i w Rosji, Holocaust.
Gdy minie wstrząs związany z zabijaniem, wspólnota czuje się silniejsza, bardziej spójna, a kryzys zostaje zażegnany. Ale przecież nie na zawsze. Za jakiś czas trzeba będzie poszukać nowego kozła ofiarnego.
René Girard opisywał to w perspektywie antropologicznej i traktował mechanizm kozła ofiarnego jako źródło wszelkich religii (w odniesieniu do chrześcijaństwa przypomniał słowa Kajfasza: „Lepiej zabić jednego, niż żeby wszyscy zginęli” – w wersji Thomasa de Quinceya, a później Jorgego Luisa Borgesa, tym jednym, który swoją śmiercią odkupił wszystkich, był jednak Judasz, a nie Chrystus).
Zdaniem psychologów ewolucyjnych mechanizm ten może być jeszcze starszy. Barbara Ehrenreich w Rytuałach krwi pisze o naszych paleolitycznych przodkach, którzy w niewielkich grupach wędrowali przez sawanny. Nierzadko musieli uciekać przed potężnymi drapieżnikami, a wówczas zdarzało się, że porzucali któregoś z członków swojej grupy (zwykle słabszego), niejako poświęcając go w ofierze.
Interesujący wydaje się także psychoanalityczny punkt widzenia: otóż na kozła ofiarnego projektuje się te cechy, których u siebie się nie akceptuje, które się tłumi lub wypiera. Można też sprytnie przerzucić na wskazaną grupę własne winy, zwłaszcza te związane z przekroczeniem tabu, na przykład seksualnego. Kiedy zatem ujawniony zostaje skandal, który mógłby zagrozić grupie własnej, trzeba go przetransponować na innych. Zbrodnie przypisywane grupie będącej kozłem ofiarnym są oczywiście wyolbrzymiane, by tym łatwiej można było przysłonić te popełnione przez siebie.
Mechanizm kozła ofiarnego bywa również cynicznie wykorzystywany przez polityków. W sytuacji zagrożenia bowiem ludzie szukają silnego przywódcy, któremu mogliby powierzyć swoje losy. Gotowi są nawet zrezygnować ze swoich swobód i wolności, byleby tylko ktoś ich przeprowadził przez trudny czas. Politycy dobrze o tym wiedzą i niekiedy kreują wroga, wybierając go spośród jakichś innych, obcych, odmiennych pod jakimś względem.
Społeczeństwo ujednolicone, pozbawione różnorodności, nie jest jednak ani szczęśliwe, ani zdrowe. Znów zacytuję René Girarda:
„Porządek, pokój i urodzaj opierają się na różnicach kulturowych. Ale to nie różnice, tylko ich zanik powoduje szaloną rywalizację, walkę do końca między członkami tej samej rodziny lub tej samej społeczności”.
Tę refleksję antropologiczną potwierdzają też psychologowie społeczni, podkreślając, że jakkolwiek w krótkiej perspektywie rywalizacja, owszem, daje pewne korzyści, to współpraca po dłuższym czasie przynosi ich niepomiernie więcej.
Cóż więc nam pozostaje? Zamiast wytykać odmienność palcami, zamiast gromić wszystko, co choć trochę się różni od naszych osobistych norm, moglibyśmy zacząć oswajać różnice. A oswajać to przecież – jak wyjaśniał Lis Małemu Księciu – tworzyć więzy.
Zobacz także dobrze opracowane hasło „Kozioł ofiarny” na Wikipedii: https://pl.wikipedia.org/wiki/Kozio%C5%82_ofiarny
