Kolędy i pastorałki mają w naszej tradycji swoje własne miejsce. Rzadko jednak rozróżnia się je dzisiaj, a szkoda, bo podział jest bardzo istotny. Niewiele osób zdaje sobie sprawę, że jeszcze w średniowieczu Kościół… zwalczał pastorałki! Dlaczego? Z prostego powodu: ich autorami i wykonawcami byli przeważnie tzw. waganci zabawiający publikę na jarmarkach. Jako ludzie niezbyt biegli w teologii, a nawet nie bardzo znający przekaz Biblijny, widzieli Boże Narodzenie „po swojemu” i umieszczali w piosenkach treści niekoniecznie zgodne z nauczaniem Kościoła, jak np. upijanie pasterzy przez Jezusa, bijatyki między zebranymi przy stajence itd. Dopiero franciszkanie „opanowali” sprawę i nakreślili wyraźny podział nazywając treści zgodne z nauczaniem kolędami, a te trochę „luźniejsze” pastorałkami, czyli piosenkami pasterskimi.
Stąd nawet w zbiorkach XIX- i XX-wiecznych teksty takie jak:
Pasterz wstawszy bardzo rano
Wyszedł z budy, wlazł na siano
Boć go czczyca zdejmowała …
A to tylko najłagodniejszy przykład.
Kolęd i pastorałek powstały tysiące, bo pisano je czasem jako odpowiedź na bieżące zapotrzebowanie społeczne, a nawet polityczne. Dwa lata temu w gronie wykonawców gdyńskiego kabaretu literackiego „Piwnica na Piętrze” rozmowa zeszła właśnie na ten gatunek pieśni. Powstał pomysł, by stworzyć płytę z kolędami i pastorałkami nawiązującymi treścią do Gdyni. Wydawało się to ciekawą i oryginalną promocją miasta. Napisałem 19 tekstów, za muzykę wzięli się tacy ludzie jak filar gdyńskiego jazzu Maciej Łyszkiewicz, warszawski muzyk filharmoniczny Adam Dąbrowski, a zgłosiło się do współpracy jeszcze kilku. Nagrano kilka na próbę i zaczęły się rozmowy z miastem, niestety niepomyślne. Gdyński Wydział Kultury nie był zainteresowany taką promocją, a nam się wydawało, że np. wręczając oficjalnym gościom taką płytę, zrobimy im niespodziankę, ponieważ Gdynia byłaby jedynym w Polsce miastem mającym własne kolędy i pastorałki. Zostały nam próbki, jak ta nietypowa pastorałka w wykonaniu Ryszarda Olszanowskiego z zespołem, Do znanej, tradycyjnej melodii powstał tekst śpiewany swego czasu w Caffe Anioł, kiedy jeszcze ta kawiarenka istniała.
Pastorałka gdyńska
Przyjdź dzieciątko boże
do miasta nad morzem
do Gdyni, do Gdyni.
Każdy ci dobrego
co ma najlepszego
przyczyni, przyczyni.
choć Jezu idziesz z tak daleka
cierpliwie cała Gdynia czeka
na ciebie, na ciebie.
Choć spada powieka
my umiemy czekać
z ochotą, z ochotą.
Życie portu, panie
to wyczekiwanie,
znamy to, znamy to.
Gdy gwiazda nad toń morską wstanie
wnet skończy się nasze czekanie
radością, radością.
Gdy na morskiej fali
przybędziesz z oddali
wśród nocy, wśród nocy.
Rozbitkiem wołając
i od nas czekając
pomocy, pomocy.
Każdy ci chętnie poda rękę
twe życie mając za podziękę,
wędrowcze, wędrowcze.
Świętojańskiej stroje
ku uciesze twojej
pokażę, pokażę.
Lub za twoją wolą
klif, orłowskie molo
i plażę i plażę.
Z Pogórza po Kolibki stare
wesołym Gdynia huczy gwarem,
jesteś dziś pośród nas.
Pozostało jeszcze sporo materiału, jak np. pastorałka „Gdyńska choinka” stojąca już przecież przed Urzędem Miasta (już w środę u nas!) czy „Kaszubskie kolory” nawiązująca treścią do 7 kolorów wykorzystywanych w tradycyjnym, kaszubskim hafcie. Podaję dziś te przykłady czytelnikom z nadzieją, że ktoś może się nimi zainteresować, komuś mogą się przydać, a „uszami wyobraźni” słyszę, jak ktoś śpiewa je we własnym domu pod choinką.
Pamiętać bowiem należy, że tzw. tradycja to nie jest coś, co sięga swym wiekiem epoki lodowcowej, ale przez wieki była tworzona. Najstarsze polskie kolędy datowane są na XV-XVI wiek, słynna „Bóg się rodzi” to wiek XVIII (autor F. Karpiński) itd. W wieku XVII miał miejsce pierwszy w Polsce proces o prawa autorskie do tekstów kolęd. Sąsiad szlachcic ukradł sąsiadowi teksty i wydał je jako własne. Ot, ciekawostka, ale świadcząca, że kolędy i pastorałki są czymś żywym i błędem byłoby zasklepiać się jedynie w ich „tradycyjnym” kształcie. Może Czytelnicy sami spróbują zaśpiewać coś, co jeszcze nigdy nie zostało nagrane?