Kolędy i pastorałki mają w naszej tradycji swoje własne miejsce. Rzadko jednak rozróżnia się je dzisiaj, a szkoda, bo podział jest bardzo istotny. Niewiele osób zdaje sobie sprawę, że jeszcze w średniowieczu Kościół… zwalczał pastorałki! Dlaczego? Z prostego powodu: ich autorami i wykonawcami byli przeważnie tzw. waganci zabawiający publikę na jarmarkach. Jako ludzie niezbyt biegli w teologii, a nawet nie bardzo znający przekaz Biblijny, widzieli Boże Narodzenie „po swojemu” i umieszczali w piosenkach treści niekoniecznie zgodne z nauczaniem Kościoła, jak np. upijanie pasterzy przez Jezusa, bijatyki między zebranymi przy stajence itd. Dopiero franciszkanie „opanowali” sprawę i nakreślili wyraźny podział nazywając treści zgodne z nauczaniem kolędami, a te trochę „luźniejsze” pastorałkami, czyli piosenkami pasterskimi.
Stąd nawet w zbiorkach XIX- i XX-wiecznych teksty takie jak:
Pasterz wstawszy bardzo rano
Wyszedł z budy, wlazł na siano
Boć go czczyca zdejmowała …
A to tylko najłagodniejszy przykład.
Kolęd i pastorałek powstały tysiące, bo pisano je czasem jako odpowiedź na bieżące zapotrzebowanie społeczne, a nawet polityczne. Dwa lata temu w gronie wykonawców gdyńskiego kabaretu literackiego „Piwnica na Piętrze” rozmowa zeszła właśnie na ten gatunek pieśni. Powstał pomysł, by stworzyć płytę z kolędami i pastorałkami nawiązującymi treścią do Gdyni. Wydawało się to ciekawą i oryginalną promocją miasta. Napisałem 19 tekstów, za muzykę wzięli się tacy ludzie jak filar gdyńskiego jazzu Maciej Łyszkiewicz, warszawski muzyk filharmoniczny Adam Dąbrowski, a zgłosiło się do współpracy jeszcze kilku. Nagrano kilka na próbę i zaczęły się rozmowy z miastem, niestety niepomyślne. Gdyński Wydział Kultury nie był zainteresowany taką promocją, a nam się wydawało, że np. wręczając oficjalnym gościom taką płytę, zrobimy im niespodziankę, ponieważ Gdynia byłaby jedynym w Polsce miastem mającym własne kolędy i pastorałki. Zostały nam próbki, jak ta nietypowa pastorałka w wykonaniu Grzegorza Millera:
Pastorałka zwierzęca
W noc Bożego Narodzenia
radość dla wszego stworzenia.
Dość się każdy już napościł,
biegnie do stajenki w gości.
Jest stajenka w środku miasta,
świerk dorodny dach porasta,
mruga gwiazda, daje znaki,
zewsząd biegną już zwierzaki.
Lis ścieżką, konie po betonie,
kogut krawat wiąże na ogonie,
a na przełaj poprzez płoty
Biegną do stajenki koty.
Psy, świnki i wszelkie bógwico,
Dorsz krzyknął: – To i my ławicą!
Lecz mu trudno będzie chyba.
Jak ma iść do stajni ryba?
Wyszedł z wody, niełatwo oddychać.
Sześciu śledziom kazał się popychać.
Flądrom lepiej, bo wiatr nagle
Porwał je i niósł jak żagle.
W dzień Bożego Narodzenia
radość miasto opromienia.
Zwierz do zwierza się uśmiecha,
wielka wszędzie jest uciecha.
Józef srogo ich poucza:
– Ciszej, dziecku gwar dokucza!
Lecz zwierzaki przyszły w gości
I chcą wyraz dać radości.
Lis mruknął, wnet zarżały konie,
Za bas szarpie krowa na ogonie,
Koty zaś przybywszy pędem
całym grają już jazz-bandem.
Świneczki na dwa głosy kwiczą,
Psy zaś warczą, wszystkie nutki liczą.
A pomuchel, ryba gruba
Nadął się i gra jak tuba.
Kury gdaczą na przeróżne tony,
Dziki tupią, kraczą kruki, wrony.
Flądry w siebie waląc szczerze
Perkusyjnym są talerzem.
W noc Bożego Narodzenia
Wszelkich stworzeń słychać pienia.
Bo to czas niezwykły taki,
że jak ludzie są zwierzaki.
Patrzy Jezus na te cuda,
Dziś pałacem stajni buda,
więc uśmiecha się spod oka,
futrem go ogrzewa foka.
Lis tańczy na dwóch tylnych łapach,
konik też chciał, lecz się potknął, gapa.
Skaczą w górę myszy z pola,
koty grają rock and rolla.
Pomuchel chwieje się na boki,
chciał zatańczyć, lecz pomylił kroki,
dzik próbował z szarą kotką,
lecz skończyło się wywrotką.
Z prawa w lewo czy z lewa do prawa –
to nieważne, ważna jest zabawa.
Dziś z radości chce się skakać,
tylko jedna noc jest taka.
W noc Bożego Narodzenia
do stajenki mkną marzenia.
Niech się spełnią, niech są żywe,
Dzisiaj wszystko jest możliwe.